ครูประทุม ผู้เผยแพร่การทำเกษตรตามแนวทางพระราชดำริแห่งบ้านสันป่ายาง

Kru Pratum, farmer-innovator extraordinaire!

Kru Pratum Suriya, farmer innovator. (Photo by Alongkorn Jantian.)

We recently had a chance to visit Kru Pratum, chemistry teacher cum organic rice farmer. Armed with a bookkeeping ledger and bucket of sprouted rice seeds, “Teacher” Pratum teaches us a way of farming that makes use of the muscles between the ears, not the muscles in the back. And it sells! Story in Thai below … .

เมื่อวันพุธที่ผ่านมา (20 ก.พ. 53) ทางทีมงานของ Fair Earth Farm ได้มีโอกาสไปเยี่ยมสวนของครูประทุม สุริยา ที่หมู่บ้านสันป่ายาง อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ โดยครูประทุมนั้นเป็นเจ้าของรางวัลครูบัญชีดีเด่นระดับประเทศประจำปี 2552 เกษตรกรดีเด่นระดับจังหวัดและระดับภาคประจำปี 2550-2551 และรางวัลอื่น ๆ อีกมากมาย การได้มาเยี่ยมสวนของครูประทุมนั้นทำให้เราได้รับความรู้ต่าง ๆ อย่างมากเกี่ยวกับการทำเกษตรทฤษฎีใหม่ แต่ขณะเดียวกันก็มีคำถามบางอย่างที่เป็นสิ่งท้าทายไม่เฉพาะเพียงครูประทุมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพวกเราในฐานะคนทำงานส่งเสริมการเกษตรปลอดภัยที่จะต้องตอบคำถามเหล่านี้ให้ได้

ครูประทุม สุริยา อายุ 59 ปี หรือที่คนทั่วไปเรียกกันจนติดปากว่า “ครูประทุม” เป็นคนสันป่ายางโดยกำเนิด แต่เพิ่งมาเริ่มทำการเกษตรในช่วงสิบกว่าปีที่ผ่านมานี้เอง โดยก่อนหน้านี้ครูประทุมทำงานรับราชการเป็นครูสอนวิชาเคมีให้กับนักเรียนระดับมัธยมปลาย ควบคู่ไปกับความสนใจศึกษาแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงซึ่งเป็นพระราชดำรัสของในหลวงในการนำมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน เช่นใช้การทำบัญชีครัวเรือนเพื่อลดรายจ่ายที่ไม่จำเป็นลงไป จนกระทั่งช่วงประมาณปี 2540 ครูประทุมได้ซื้อที่ดินเพิ่มเติมจากชาวบ้านในหมู่บ้าน จึงทำให้ครูประทุมเริ่มมีความคิดอยากทำการเกษตรเพื่อเป็นการสนองต่อแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงที่ศึกษามาทั้ง ๆ ที่ก่อนหน้านี้นอกจากการสอนหนังสือแล้วครูประทุมไม่เคยทำการเกษตรมาก่อนเลย

ชีวิตการเกษตรของครูประทุมจึงได้เริ่มต้นขึ้นในปี 2540 โดยในปีแรกที่ทำเนื่องจากไม่มีความรู้ทางด้านการเกษตรมาก่อน ครูประทุมจึงใช้วิธีจ้างชาวบ้านให้เข้ามาทำนาในที่ของตน ในปีแรกนี้จึงยังเป็นการทำการเกษตรโดยใช้สารเคมี 100% อยู่ ซึ่งผลของการทำเกษตรในปีแรกครูประทุมต้องประสบภาวะขาดทุนเนื่องจากได้ผลผลิตน้อยในขณะที่ต้นทุนค่าปุ๋ยค่ายากลับสูงมาก ดังนั้นในปีถัดมาครูประทุมจึงเริ่มทดลองการใช้ปุ๋ยหมักพืชสดมาใส่ในนาแทน ซึ่งพบว่าสามารถลดต้นทุนการทำนาลงได้อย่างมากคือจากต้นทุนในปีแรก 17,000 บาท ลดลงมาเหลือเพียง 13,000 บาท ขณะที่ผลผลิตต่อไร่ก็ได้เพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัวคือจากข้าว 34 ถังต่อไร่ในปีแรก เพิ่มมาเป็น 67 ถังต่อไร่ในปีที่สอง ดังนั้นในปีถัดมาครูประทุมจึงค่อย ๆ ลดระดับการใช้สารเคมีลงและเพิ่มการทดลองใช้ปุ๋ยหมักและน้ำชีวภาพรวมถึงการใช้กระบวนการของเกษตรอินทรีย์วิธีอื่น ๆ ในที่นารวมถึงที่สวนของตนเองด้วย โดยกระบวนการเหล่านี้เป็นสิ่งที่ครูประทุมได้เรียนรู้จากการศึกษาแนวทางเกษตรพอเพียงของในหลวงรวมไปถึงได้มาจากการแสวงหาความรู้จากภายนอกแล้วนำมาทดลองใช้ในที่นาที่สวนของตนเอง ซึ่งทำให้ครูประทุมสามารถลดการใช้สารเคมีลงได้เรื่อย ๆ จนกระทั่งสามารถเลิกใช้สารเคมีได้ 100% ในปี 2547

แต่เส้นทางการทดลองทำเกษตรทฤษฎีใหม่ของครูประทุมก็ไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ ในปี 2544 หลังจากเห็นว่าการทดลองใช้เกษตรทฤษฎีใหม่ของตนเริ่มประสบผลสำเร็จ ครูประทุมจึงตัดสินใจลาออกจากงานข้าราชการโดยการขอเกษียรก่อนกำหนดเพื่อจะได้มีเวลามาดูแลสวนของตนได้เต็มที่ แต่การตัดสินใจดังกล่าวทำให้ครูประทุมต้องมีความคิดเห็นขัดแย้งกันอย่างรุนแรงกับพ่อของครูประทุม “พ่อเขาไม่เห็นด้วยที่เราจะเปลี่ยนอาชีพจากรับราชการอยู่ดี ๆ มาเป็นทำสวนทำนา ถึงขนาดประกาศตัดลูกกับเราเลยตอนนั้น” กระนั้นครูประทุมก็ยังคงเดินหน้าทำเกษตรตามแนวทางพระราชดำริของตนต่อไป แต่ในปี 2549 การทำเกษตรของครูประทุมก็เริ่มสะดุดจากการเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ซึ่งทำให้ที่นาที่สวนของครูประทุมและชาวบ้านคนอื่น ๆ ในบ้านสันป่ายางเสียหายเกือบทั้งหมด นอกจากนี้ในปีเดียวกันนั้นเองครูประทุมยังต้องประสบกับการสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รักคือคุณพ่อของครูประทุมที่เสียชีวิตลงอย่างกะทันหัน รวมถึงยังเกิดเหตุการณ์บ้านที่ได้รับมรดกมากลับถูกไฟไหม้เสียหายทั้งหลัง หลังจากนั้นในปีถัดมาคือปี 2550 ได้เกิดเหตุการณ์ฝนตกติดต่อกันนาน 17 วัน ทำให้ผลผลิตถั่วเหลืองของครูประทุมเสียหายทั้งหมด จากวิกฤตต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นมาติด ๆ กันนี้ทำให้ครูประทุมหมดกำลังใจในการทำเกษตรถึงกับประกาศขายที่นาที่สวนของตัวเองทั้งหมด

อย่างไรก็ดีครูประทุมก็ไม่ได้ขายที่นาที่สวนจากเหตุการณ์ในครั้งนั้นเนื่องจากมีชาวบ้านที่เคยมาอบรมกับครูประทุมเห็นว่าสิ่งที่ครูประทุมทำมานั้นเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับเกษตรกรและคนทั่วไปในการดำเนินชีวิตตามแนวทางพระราชดำริของในหลวง จึงได้มาห้ามปรามไว้และเสนอให้ครูประทุมทำการปรับปรุงสวนเพื่อส่งเข้าประกวดในโครงการประกวดสวนตามแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของในหลวง การประกวดครั้งนั้นถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของครูประทุมจากการที่สวนของครูประทุมได้รับรางวัลชนะเลิศในระดับจังหวัดและได้รางวัลชมเชยในระดับประเทศ ทำให้จากเดิมที่เคยมีคนรู้จักครูประทุมเฉพาะในกลุ่มที่สนใจเกษตรทฤษฎีใหม่ การชนะการประกวดครั้งนั้นจึงทำให้ครูประทุมเริ่มมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักของคนภายนอกมากขึ้น และทำให้ครูประทุมเริ่มได้รับรางวัลต่าง ๆ ตามมาเรื่อย ๆ เช่นการได้รับเลือกให้เป็นครูบัญชีอาสาดีเด่นระดับภาคและระดับประเทศ การได้รับยกย่องให้เป็นปราชญ์ชาวบ้านผู้เผยแพร่แนวพระราชดำริของในหลวง รวมไปถึงการได้มีโอกาสออกรายการวิทยุของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ที่เชียงใหม่ สิ่งเหล่านี้ล้วนทำให้คนจากภายนอกหลั่งไหลเข้ามาดูงานของครูประทุมและกลายเป็นกำลังใจให้ครูประทุมทำงานเพื่อเผยแพร่การเกษตรตามแนวทางพระราชดำริต่อไป

ผลผลิตในสวนของครูประทุมนั้นนับว่าเป็นสิ่งที่น่าทึ่งสำหรับพวกเราที่มาเยี่ยมชมเป็นอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็นตัวเลขของผลผลิตข้าวอินทรีย์ในนาซึ่งในปีที่ผ่านมาได้ผลผลิตถึง 105 ถังต่อไร่ ซึ่งทาง อ.สมชาย องค์ประเสริฐ ซึ่งเป็นอาจารย์ประจำสาขาวิชาการพัฒนาภูมิภาคอย่างยั่งยืน จากมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ที่ได้มาเยี่ยมชมสวนพร้อมกับเราก็ยอมรับว่าเป็นตัวเลขผลผลิตที่สูงกว่ามาตรฐานการทำนาทั่วไปมาก หรือการที่ Les หนึ่งในทีมงานของเราที่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านพฤกษศาสตร์ได้ลงไปสำรวจดินในแปลงนาของครูประทุมและพบว่ามีอินทรียวัตถุอยู่เป็นจำนวนมากซึ่งเป็นผลดีกับการเติบโตของพืชรวมไปถึงเป็นผลดีต่อการลดภาวะโลกร้อนด้วย (อ่านได้ใน blog ของ Les เรื่อง “Soil, climate and profitable farming”) รวมไปถึงวิธีการต่าง ๆ ที่เป็นความรู้ใหม่สำหรับพวกเรา เช่นการปลูกหญ้าแฝกล้อมรอบคันนาเพื่อป้องกันปูเข้ามากินข้าวในนา หรือการปลูกต้นมะนาวไว้รอบ ๆ แปลงนาเพื่อให้ลูกมะนาวหล่นไปในน้ำที่ล้อมรอบนาอยู่เป็นการปรับค่าความเป็นกรด-ด่างในน้ำและดินให้เหมาะสมกับการเจริญเติบโตของข้าวให้ดีมากขึ้น นอกจากนี้เรายังพบว่าทีมงานของครูประทุมคือคุณน้อย ได้คิดค้นอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่ทำให้การทำเกษตรมีความสะดวก มีประสิทธิภาพ และสามารถลดทั้งต้นทุนค่าใช้จ่ายและพลังงานในการทำงานลงได้อย่างมาก เช่นเครื่องหยอดเมล็ดข้าว หรือเครื่องกระทุ้งถั่ว สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ล้วนแล้วแต่เป็นความรู้ใหม่สำหรับพวกเราที่จะนำไปประยุกต์ใช้ในการทำการเกษตรได้ทั้งสิ้น

แต่พร้อม ๆ กับความอัศจรรย์ใจต่อสิ่งที่ได้พบ เราก็เกิดคำถามตามมาในใจด้วยเช่นกันว่าทำไมทั้ง ๆ ที่มีครูประทุมซึ่งมีทั้งองค์ความรู้และนวัตกรรมในการทำการเกษตรทฤษฎีใหม่ที่สามารถลดค่าใช้จ่ายและเพิ่มผลผลิตได้มากกว่าเดิมอย่างเห็นได้ชัดเป็นตัวอย่าง แต่ชาวบ้านในชุมชนสันป่ายางรอบ ๆ ก็ยังคงทำการเกษตรแบบเดิมอยู่ เราเห็นที่นาที่สวนของชาวบ้านที่อยู่ติดกับสวนของครูประทุมยังคงปลูกพืชเชิงเดี่ยว ยังคงเผาซังข้าว และยังคงใช้สารเคมีในการเกษตรอยู่ ทำไมชาวบ้านทั่วไปจึงยังไม่ยอมรับแนวคิดและวิธีการผลิตแบบใหม่ที่ดีต่อทั้งสุขภาพและเศรษฐกิจของครอบครัวพวกเขาเอง ซึ่งจริง ๆ แล้วคำถามในลักษณะนี้เราไม่ได้พบเพียงแค่กับชุมชนที่ครูประทุมอยู่เท่านั้น แต่เรายังพบความสวนทางระหว่างบุคคลหรือหน่วยงานอีกมากมายที่เข้าไปทำงานเพื่อส่งเสริมการเกษตรแนวทางใหม่กับความไม่สนใจของชุมชนที่อยู่โดยรอบซึ่งยังคงทำการเกษตรในแบบเดิมที่ใช้สารเคมีอยู่ไม่ว่าจะเป็นชุมชนในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่หรือจังหวัดเชียงรายที่เราได้เคยมีโอกาสร่วมงานด้วยก็ตาม

ฝั่งซ้ายเป็นสวนครูประทุม มีการปลูกแบบหลากหลาย ฝั่งขวาเป็นสวนชาวบ้าน เป็นการปลูกพืชเชิงเดี่ยว (photo by Alongkorn Jantian)

ดังนั้นสิ่งที่น่าจะเป็นคำถามหลักสำหรับพวกเราที่เป็นคนทำงานส่งเสริมการเกษตรที่ปลอดภัยต่อผู้คน ชุมชน และสิ่งแวดล้อมก็คือ นอกจากการค้นหาองค์ความรู้และนวัตกรรมที่จะทำให้การทำเกษตรรูปแบบดังกล่าวเป็นจริงได้แล้ว เรายังต้องค้นหาแนวทางที่จะทำให้ชุมชนที่อยู่รอบข้างเรายอมรับและหันมาเป็นแนวร่วมในการทำงานกับเราให้ได้ เพราะหากแม้แต่ชุมชนที่อยู่รอบตัวเรายังมองข้ามการทำงานของเราแล้ว ก็คงจะเป็นเรื่องยากที่ในอนาคตเราจะทำงานเพื่อขับเคลื่อนสังคมในวงกว้างให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างที่เราตั้งความหวังเอาไว้ได้สำเร็จ